INTERVIEW: MÉMOIRE DE FILLE: EEN GESPREK MET JUDITH GODRÈCHE

De een maakt films, de ander schrijft, maar hun levensloop vertoont overeenkomsten: in Mémoire de fille bewerkt Judith Godrèche het werk van Annie Ernaux en maakt ze een verhaal over seksueel geweld weer actueel door het te verbinden met de uitdagingen van vandaag. ‘De film is een ontmoeting tussen Annie Ernaux en mij, en dat is waar ik het meest trots op ben.’ - vertaald door Zita Meeusen

Wat was uw relatie met Annie Ernaux voordat u Mémoire de fille bewerkte? Was zij al een inspiratiebron voordat u aan deze film begon?

Niet echt - natuurlijk is ze een inspirerende figuur, maar dat is het vreemde aan het leven, dingen gebeuren soms omdat ze móeten gebeuren. Toen Mémoire de fille in 2016 op papier verscheen, woonde ik in de Verenigde Staten en had ik er nog niets over gehoord.

De terugkerende thema’s in Ernaux’ werk, zoals trauma, seksueel misbruik en machtsverhoudingen, sluiten aan bij uw eigen verhaal…

Ernaux gebruikte het woord ‘verkrachting’ nooit, noch in het boek, noch tijdens de promotietournee die erop volgde. Pas vier jaar na de release, in 2020, bestempelt ze haar ervaring met dat woord. Natuurlijk zitten we dan in de periode na MeToo, er was een weg vrijgemaakt, maar ik heb ook het gevoel dat - en dat is een terugkerend thema in haar werk en haar leven- er sprake is van schaamte. Er zit iets heel diep in haar geworteld dat haar vertelt dat wat er is gebeurd haar eigen schuld is, dat het beschamend is. En ook vandaag nog voel ik aan de manier waarop ze erover praat dat ze zichzelf moet overtuigen. Ze vraagt zich nog altijd af waarom ze niet in staat was om te reageren. En daardoor voelt ze zich verantwoordelijk. Daarom verzint het personage in de film, net als in het boek, een liefdesverhaal voor zichzelf - in wezen is het een overlevingsmechanisme.

Herkent u zichzelf daarin?

Ja. (lacht)

Hebt u voor de verfilming met haar samengewerkt?

Ja, het was belangrijk om haar blik erbij te betrekken. Ik wilde niet alleen het verhaal van het boek vertellen, maar eveneens wat er tussen de regels verscholen zit. Dit boek vertelt namelijk ook hoe ze romanschrijfster is geworden. Er gebeurt natuurlijk ontzettend veel tussen die zomerdag in 1958, wanneer ze aankomt op het vakantiekamp, en de dag waarop ze de eerste regel van haar eerste boek schrijft. Die dingen staan niet allemaal in de roman, dus daarover wilde ik haar bevragen. Het was bijna alsof ik de wereld door haar ogen wilde zien, om daar een heel immersieve ervaring van te maken. Ik wilde dat de camera bij haar was.

Hoe verliep die samenwerking?

Ze heeft verschillende versies van het scenario gelezen. Daar was contractueel misschien geen verplichting toe, maar ik wilde dat ze betrokken was bij de beslissingen. Ze liet me natuurlijk mijn eigen keuzes maken, maar het was voor mij belangrijk dat ze voelde hoe bewust ik was van het vertrouwen dat ze in mij stelde. Ik had ook nog veel te leren. Ik zeg niet dat je geen films zou mogen maken over een gemeenschap waartoe je zelf niet behoort, maar de vraag van ‘legitimiteit’ stelt zich wel. Ik ben opgevoed door psychotherapeuten in de Marais, en voor mij voelde het alsof een bourgeois een film maakt over een vrouw uit een bescheiden milieu in de jaren vijftig… In het leven moet je jezelf bewijzen, en misschien heeft het ook te maken met mijn positie als vrouw in deze industrie: ik ben voortdurend op zoek naar een gevoel van validatie. Bij iedereen, maar vooral bij Annie! Toen ze de film voor het eerst had gezien, zei ze tegen me: ‘Je bent erin geslaagd mijn verhaal te vertellen zonder het te verraden, en tegelijk jezelf erin te leggen.’ Er heeft een ontmoeting plaatsgevonden en daar ben ik het meest trots op.

De jonge Annie wordt gespeeld door Tess Barthélémy, in een bijzonder sterke vertolking. Was het niet riskant om deze moeilijke rol te laten spelen door uw eigen dochter, die bovendien nog jong en onervaren is?

Ik heb het scenario met haar in gedachten geschreven, maar dat idee ging gepaard met heel wat vragen. De belangrijkste was natuurlijk: zou ze hier vanuit zichzelf mee instemmen? En zou ze ook in staat zijn om te weigeren? Ook tegenover je kinderen kun je macht uitoefenen. We hebben er dus veel over gepraat. Ik heb zelfs een derde persoon bij die gesprekken betrokken, journaliste en schrijfster Hélène Devynck, om ruimte te creëren voor reflectie. Daarbij - ik wil het onderwerp van nepotisme niet uit de weg gaan - ja, Tess is een bevoorrechte actrice omdat haar moeder haar de hoofdrol in haar eigen film geeft. Dat is een reëel onderwerp, daar moet je eerlijk over zijn. Maar dat betekent niet dat ze niet heeft moeten werken om haar waarde te bewijzen, tegenover de mensen die het project financieren, tegenover Annie Ernaux, en iedereen die erbij betrokken was.Wat voyeurisme betreft, wist ik dat ik niets expliciet wilde tonen in de film. Uiteindelijk is de vraag die door alles wat ik doe zichtbaar is, hoe je geweld, ook seksueel geweld, vanuit een feministisch perspectief filmt. In die zin stelde het mij gerust dat het mijn dochter was, omdat ik dacht: goed, als dit haar eerste ervaring is als actrice in een grote rol… dan heeft ze tenminste die goede basis. Zelf ben ik met de slechtst mogelijke basis begonnen. Dat heeft gevolgen voor je verdere pad: als je eenmaal mishandeld bent, ga je denken dat dat de norm is. Het is dan moeilijk om de kracht te vinden om jezelf te verdedigen. Ik ben de eerste om tegen haar te zeggen: ‘We zijn hier om te werken, er bestaan regels’, en die regels moet ik zelf natuurlijk ook respecteren.

Wat zijn de belangrijkste wijzigingen die u hebt aangebracht ten opzichte van het boek?

De bijrollen. In het boek krijgen ze vaak maar één regel, terwijl ik ze voor de film verder moest uitwerken. Ernaux zegt zelf dat ze schrijft om vrouwen het gevoel te geven dat ze uitgerust zijn om voor hun rechten te vechten, en om minderheden zichtbaar te maken. Dat zat allemaal al in het boek, en de dingen die er niet in stonden, heb ik toegevoegd op basis van mijn kennis van haar en van haar werk. Zo wordt Claudine, de begeleidster, in de roman niet verliefd op Annie, maar ik wilde dat de LGBTQ+-gemeenschap deel zou uitmaken van de film. Er is ook geen jongen die Medhi heet in het boek, en de verpleegster is niet van kleur…

Wat was het moeilijkste en wat het leukste moment tijdens de opnames?

Het moeilijkste was om voor de twee scènes met seksueel geweld absoluut trouw te blijven aan het storyboard. We hadden maar één draaidag per scène, wat niet genoeg was, en bovendien hadden we het weer niet mee… Er was veel spanning en veel emotie. Het was een enorme uitdaging, want de camera mocht nooit zo opgesteld staan dat je de indruk zou kunnen krijgen dat we vanuit het perspectief van de man kijken. Het kwam echt aan op de millimeter. En het leukste moment voor mij is altijd wanneer er muziek is…

Vertaald door Zita Meeusen