WAAROM NOG NAAR DE CINEMA?

Deel
WAAROM NOG NAAR DE CINEMA?
©Bert Potvliege

Dalende bezoekersaantallen, stijgende ticketprijzen, tanend filmaanbod, concurrentie van streaming: de cinema’s hebben het hard te verduren. En toch is naar de bioscoop gaan belangrijker dan ooit.

Vraag filmmakers naar de waarde van een bioscoopbezoek en steevast gaat het over de collectieve beleving. Volgens Steven Spielberg “ontstaat de echte ervaring wanneer we een gemeenschap kunnen samenbrengen in een vreemde, donkere ruimte om samen iets te beleven.” Martin Scorsese spreekt over “emotionele ervaringen gemeenschappelijk beleven”. Terechte en mooie woorden, maar ze verdienen meer toelichting en nuance. Spielberg en Scorsese hebben het over de kers op de taart. Ik wil hier de hele taart onder de loep nemen.

Twee werelden

Bij film moeten we rekening houden met twee werelden: de wereld op het scherm en de wereld daarbuiten. Anders dan muziek, dat zich gemakkelijk op de achtergrond kan afspelen, vraagt film onverdeelde aandacht. Pas als we de buitenwereld zo veel mogelijk naar de achtergrond duwen, kunnen we ons volledig onderdompelen in het universum op het scherm. De mogelijkheid om de rest van de wereld uit te schakelen, staat echter steeds meer onder druk. We hebben opties in overvloed om ons leven mee te vullen en te verrijken, maar die leiden paradoxaal genoeg ook tot onrust.

Hoe kan het ook anders in een economie die voortdurend vecht om onze aandacht? Tal van bedrijven en digitale diensten eisen onze tijd en concentratie op. Ze vullen elk leeg moment met nieuwe prikkels, waardoor we het steeds moeilijker vinden om onze aandacht langdurig op één ding te richten. Op een film bijvoorbeeld.

De monoliet in onze broekzak

De grootste boosdoener is de smartphone. De zwarte monoliet in 2001: A Space Odyssey bleek profetischer dan gedacht. Niets heeft mijn filmbeleving ingrijpender veranderd dan dit vermaledijde toestel, dat evenveel ergernis als vreugde schenkt. Het heeft ook perverse effecten, legde Matt Damon uit naar aanleiding van zijn Netflix-film The Rip. Streamingdiensten vragen filmmakers om de plot drie tot vier keer te herhalen, omdat ze ervan uitgaan dat het publiek op hun smartphone zit en dus gemakkelijk cruciale informatie zal missen.

Schrijnend, maar er schuilt helaas waarheid in. Ken ik een actrice ergens van? Even opzoeken op IMDb. Zou deze horror de moeite zijn? Snel checken op Letterboxd of Rotten Tomatoes. Een WhatsApp-gesprek dat maar niet afgerond raakt. Het nieuws en andere pushberichten! Director of photography Maximiliaan Dierickx (Patsers, BXL) noemt de smartphone hét ding dat hem verhindert om zich echt te verdiepen in een film. Anderen spreken over de maatschappelijke verwachting dat ze voortdurend bereikbaar moeten zijn, en over de verleiding om te multitasken. We weten dat we in de val trappen, maar er helpt geen lievemoederen aan. Zouden we het doorhebben dat een film de plot al voor de derde keer herhaalt?

Het probleem is uiteraard ruimer dan enkel de smartphone. Het dagelijkse leven houdt niet op wanneer je thuis film kijkt. Hoe gejaagder dat leven, hoe lastiger de filmbeleving. Net daarom is bioscoopbezoek vandaag zo waardevol. De bioscoop organiseert mijn aandacht op een manier die ik thuis veel moeilijker kan reproduceren. Het is dé plek bij uitstek waar ik dat razende leven kan uitschakelen, waar ik me echt kan onderdompelen in de wereld van de film. Ik neem er even ontslag uit mijn leven.

Opwinding in het donker

Hand omhoog als je ooit een klein half uur door een streamingcatalogus hebt gescrold om uiteindelijk niets te vinden. Toen ik kind was, had ik maar een handvol films op VHS, en elk was me ontzettend dierbaar. Vandaag is die schaarste ingeruild voor een eindeloze stroom titels, geserveerd door algoritmes, afgestemd op wat ik waarschijnlijk wil bekijken. Een lawine aan content.

Het probleem is niet de kwaliteit van het aanbod maar de overdaad. Want die tempert het verlangen, smoort momentum in de kiem en knaagt aan het cinefiele enthousiasme. Natuurlijk zijn er ook voordelen. Zo hebben we vandaag gemakkelijker toegang tot films die vroeger onbereikbaar waren. Ik pleit voor alle duidelijkheid niet tegen home cinema. Een kwalitatieve thuisbioscoop en een zorgvuldig opgebouwde filmcollectie kunnen fantastische kijkervaringen opleveren. Maar het cinefiele vuur zal altijd harder branden in de bioscoop, waar de beleving een grotere impact heeft.

Naar de cinema gaan, is een afspraak: je koopt een ticket voor een specifieke plaats en tijdstip. Die eenvoudige formaliteiten geven een film al gewicht nog voor het eerste beeld verschijnt. Shauni De Gussem, artistiek onderzoeker en docent aan RITCS en LUCA, benadrukt dat bioscopen de voorwaarden voor filmbeleving grotendeels zelf creëren. Die setting geeft een film een belang en een aura. The Odyssey was deze zomer een treffend voorbeeld. Regisseur Christopher Nolan begrijpt als geen ander hoe je van een film een cultureel evenement maakt en publiek lokt. De IMAX-vertoningen waren in de VS een jaar op voorhand uitverkocht en de film groeide uit tot een enorm succes. Stel je voor dat The Odyssey op een streamingplatform was verschenen in plaats van in de bioscoop, vrij om te bekijken wanneer je wil, in een omgeving vol stoorzenders. De film zou exact dezelfde zijn, de ervaring allerminst.

Film in de bioscoop is bijzonder. Ik moet er mijn drukke leven bij de deur laten, wachten op een releasedatum stookt mijn verlangen, mijn enthousiasme kan er kosmische proporties aannemen. Maar het is ook zoals acteur Tom Vermeir (Waarom Wettelen, Belgica) rechttoe rechtaan omschrijft: “Ik hou ervan dat je in de bioscoop de nieuwste films in optimale condities kan zien.”

De twee gezichten van elke mens

Terug naar die kers op de taart: de gedeelde ervaring. Van de verbindende kracht van de bioscoop waarover Spielberg en Scorsese het hebben, is echter heus niet altijd sprake. Wat is de waarde van hun argument wanneer er maar vijf toeschouwers zijn? Maar wanneer het wél plaatsvindt, gebeurt er iets magisch.

Mensen zijn gekke wezens. Ik gedraag me in het openbaar anders dan privé. In het openbaar leg ik de nodige formaliteit en gereserveerdheid aan de dag. Privé zijn gedragsregels van minder belang en moet ik emoties minder reguleren. Daarom is de bioscoopzaal zo razend fascinerend: het is een publieke setting met een private insteek. Ik mag er me emotioneel investeren in wat zich op het scherm afspeelt. Ik stel me open, lach en huil, huiver en veer recht. En als die kijkers rond me hetzelfde doen…

Spielberg en Scorsese hebben gelijk. In de cinema beleef je met vreemden wat je daarbuiten doorgaans niet met vreemden deelt, een tegenstrijdige intimiteit. Daar schuilt de kern van de bioscoopbeleving: de overgave. Je ontdoet je van je inhibities om in het openbaar intens te voelen. Cineaste Eva Cools (Cleo) meent dat we in de bioscoop op zoek gaan naar ontroering, om op die manier emoties vrij te laten. Het is een heilige plek.

Die gevoelens zijn nochtans lang niet altijd aangenaam. Het gaat evengoed om somberte, droefheid, angst of onbehagen. Het is een feest om bij een komedie met een volle zaal te zitten bulderen. Bij moeilijke emoties ligt de drempel hoger om je eraan over te geven. De beleving is complexer. Aan publiekelijk verdriet hangt een nodeloze schroom vast, maar een film kan die aan flarden scheuren. Het zegt veel over de kracht van de bioscoop.

Experimenteren met het leven

Ik kan geen cinema binnenstappen zonder ontzag te voelen voor dat grote scherm. Het voelt als de start van een ritueel. We zijn gekomen om ons collectief over te geven aan iets groots. Er ontstaat een stille verbondenheid, niet door interactie, maar door gedeelde aandacht, een gedeelde waardering voor het moment en een gedeelde emotie. Breek ons wanneer Dumbo’s moeder de kleine olifant wiegt in haar slurf. Jaag onze hartslag omhoog wanneer Pacino en De Niro elkaar onder vuur nemen bij een bankoverval. Choqueer ons wanneer Monica Bellucci de voetgangerstunnel neemt.

“Toen ik film ontdekte, ervaarde ik het in de zaal als experimenteren met het leven,” vertelt Patrick Deboes, uitbater van arthousebioscoop Sphinx in Gent. “Zonder risico kon ik opgaan in een ander personage en uitdagende avonturen beleven. Boven mezelf uitstijgen. Een andere kant van mezelf ontdekken. Ik kon vragen stellen en kreeg antwoorden of nieuwe vragen. Die weg bewandel je als je film bekijkt in de cinema.”

In de chaos van het alledaagse is het escapisme dat de bioscoop biedt voedend en verrijkend. Het is geen relikwie. De bioscoop hoeft niet onder te doen voor de home cinema. Integendeel, ze geeft iets wat je thuis nooit helemaal kan nabootsen: de overgave, de gedeelde stilte, de duisternis en het gevoel dat je ergens écht aanwezig bent. Daar ligt de toekomst van de bioscoop. Als je het ritueel wil, moet je naar de tempel.